INGEZONDEN - In zijn 1998 boek Diplomacy for the next century schrijft de oud Israelische minister van Buitenlandse Zaken, Abba Eban dat na de verwoestingen in vele landen vanwege de Tweede Wereldoorlog beseften vele regeringsleiders, dat als Oorlog een tragedie is voor de hele mensheid dan zou Vrede ook een zaak moeten zijn voor alle mensen op de wereld. Hierin kunnen wij de grondgedachte zien om een organisatie in het leven te roepen voor behoud van de wereldvrede.

In juni 1945 kwamen delegaties uit circa 50 landen bijeen in San Fransisco om het Handvest van een organisatie op te stellen waarin enkele belangrijke doelen werden vastgelegd van de organisatie die de naam kreeg Verenigde Naties (VN) en zich bezig zou houden met, onder anderen, behoud van de internationale vrede en veiligheid, geloof in fundamentele handhaving van mensenrechten en het streven naar hogere levensstandaarden voor iedereen.

In de afgelopen 80 jaar heeft de VN ongetwijfeld belangrijke bijdragen geleverd aan onder anderen: het behoud van de wereldvrede; de transitie van conflict naar vrede en stabiliteit, het ontwapenen van gewapende machten en nog meer. Vanaf 1948 tot heden heeft de VN circa 72 vredesoperaties geinitieerd waaraan meer dan 1 miljoen mannen en vrouwen als zogenaamde Blauwhelmen aan deze operaties hebben deelgenomen.

Bij bestaan 80 jaar

Over enkele dagen op 24 oktober 2025 viert de VN haar 80 jarig bestaan in een staat van grote onzekerheid, terwijl ook de geloofwaardgheid van de organisatie steeds meer in twijfel wordt getrokken.

In de afgelopen weken stond de Algemene Vergadering van de VN voornamelijk in het teken van Palestina en de oorlog in Gaza. De gevoerde debatten brachten scherp in beeld dat de VN niet erin slaagt of in staat is haar kerntaak en primaire verantwoordelijkheid i.e. het handhaven van de internationale vrede en veiligheid waar te maken. In haar column in Dawn van 29 september 2025 schrijft de oud Pakistaanse VN ambassadeur , Dr.Maleeha Lohdi dat het de grote mogendheden zijn, die verantwoordelijk gehouden moeten worden voor de verlamming van de VN bij het stoppen van de oorlogen in Gaza en Oekraïne “de inactiviteit van de VN en het gebrek aan activitische diplomatie op het gebied van oorlog en vrede hebben haar reputatie ernstig geschaad” schrijft zij. 

Hervorming multilaterale organisaties

Antonio Guterres, de Secretaris Generaal van de VN, heeft meerdere malen gewaarschuwd dat het vertrouwen en geloof in mondiale instellingen op een breekpunt staan en dat noodlijdende multilaterale organisaties hervormd moeten worden. Guterres schreef het verlies van vertrouwen in multilateralisme toe aan "gebroken beloftes, niet nagekomen afspraken, dubbele maatstaven en enorme ongelijkheden”.

Lohdi wijst erop dat het multilateralisme al meer dan 10 jaren onder druk staat en steeds groter wordt door het gedrag van voornamelijk president Trump. In dit kader noemt zij; de Amerikaanse terugtrekking uit de WHO, UNESCO, UNRWA en het besluit om de financiering stop te zetten en zich terug te trekken uit de Mensenrechtenraad. Trumps unilaterale acties tonen zijn minachting voor de principes van het VN Handvest. Lohdi citeert een recente essay uit de Economist, waarin Helen Clark en voormalig VN secretaris generaal, Ban Ki Moon, stellen dat de VN “vervalt in een dysfunctioneel proces nu sommige van hun traditionele voorvechters, met name de Verenigde Staten, zich terugtrekken uit de multilaterale samenwerking, de financieringen en de rechtsstaat negeren wanneer het hen uitkomt."

De kern van de dysfunctionaliteit van de VN ligt volgens Lohdi “in de verlamming van de Veiligheidsraad “. De rivaliteit tussen de grote mogendheden – de vijf permanente leden met vetorecht – verhinderen dat de Raad kan optreden. Niets illustreert dit beter dan de twee belangrijkste oorlogen van dit moment in Gaza en Oekraïne. De VS vormden het obstakel bij het beëindigen van de oorlog die Israël aan Gaza heeft opgelegd, door de afgelopen twee jaar zes keer een veto uit te spreken over resoluties voor een staakt-het-vuren. De Amerikaanse regering heeft 51 keer haar veto gebruikt om Israël te beschermen. Ook Rusland heeft ten aanzien van Oekraïne meerdere keren zijn veto gebruikt. Dit heeft de Veiligheidsraad meerdere keren in een impasse gebacht.

Meerdere wereldleiders wezen op de afbrokkeling van het multilateralisme en velen riepen de VN op om haar rol als "bevorderaar van gelijkheid, vrede, duurzame ontwikkeling, diversiteit en tolerantie" nieuw leven in te blazen”. De wijdverbreide opvatting is wereldwijd dat de VN steeds irrelevanter aan het worden is omdat volgens het grote publiek de VN als toeschouwer optreedt in oorlogen en crises. Lohdi benadrukt dat het op het gebied van de kerntaken i.e.vrede en veiligheid is, dat de VN door regeringen en het publiek overal ter wereld wordt beoordeeld en als niet “geschikt voor het doel” waarvoor zij is opgericht.

Hervormingsinitiatief VN-80

Als reactie op de toenemende kritiek op de VN kondigde de secretaris-generaal het hervormingsinitiatief VN-80 aan. Dit initiatief bouwt voort op eerdere hervormingen op het gebied van management, ontwikkeling en vrede en veiligheid. Het is gericht op het stroomlijnen van mandaten en het slanker en efficiënter maken van de VN. Maar het is onwaarschijnlijk dat dit veel zal veranderen.

Alom gaan stemmen op voor de hervorming van de Veiligheidsraad, want de kern van de dysfunctionele VN-raad is het vetorecht van de 5 permanente leden van de Raad. Al langer dan twintig jaar wordt onderhandeld in de Algemene Vergadering over dit recht maar het veto blijft een bron van hevige onenigheid.

In de discussies over het vetorecht kunnen er in het algemeen twee groepen worden geïdentificeerd:

1.De zogenaamde G-4 landen met name, Brazilië Duitsland, Japan en India die streven naar een permanente zetels voor zichzelf.

2.De andere groep, de zogenaamde Uniting for Consensus, de UFC landen, met name Italië en Pakistan, die zich verzetten tegen meer permanente leden en in plaats daarvan voorstellen de Raad uit te breiden met meer gekozen niet-permanente leden.

Volgens Lohdi streeft de UFC naar een representatievere, verantwoordelijkere en effectievere Raad door gekozen leden toe te voegen die een tegenwicht kunnen bieden aan de macht van de P5-landen met vetorecht. Verder stelt de UFC dat de chronische impasse in de Raad te wijten is aan onenigheid en botsende belangen van de P5, waardoor deze zijn rol niet kan vervullen. Het toevoegen van meer permanente leden met vetorecht zal deze dysfunctie verergeren, en niet beëindigen

Alleen de AVVN is in staat om druk uit te oefenen op de grote mogendheden om de Raad te laten functioneren. Het is in de afgelopen 20 jaar niet gelukt en de vooruitzichten op verandering zijn anno 2025 ook niet rooskleurig!

Rudie Alihusain

Bronnen:

“The UN now 80 years old has failed at its core mission of preserving peace, The Hindustan Times van 26 mei 2025

Vivian Balakrishnan, The UN charter turns 80 this year, the Straits Times van 27 september 2025

Maleeha Lohdi, UN’s birthday blues, Dawn van 29 september 2025